ਚਿੜੀਆਂ

ਅਰਸਤੂ

ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇਨਸਾਨ ਸੀ,

ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਤੇਰਾ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾ ਹਾਣ ਸੀ,

ਤੇਰੇ ਹੀ ਮੱਥੇ 'ਚ ਉੱਗਿਆ ਸੀ ਸੂਰਜ ਉਹ,

ਚੱਲਿਆ ਜਿਸਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੇਠ ਹਰ ਸਾਇੰਸਦਾਨ ਸੀ,

ਤੂੰ ਸਵਾਲ ਹੀ ਸਵਾਲ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਤੇ ਚੁੱਕਦਾ ਰਿਹਾ,

ਨੀਹਾਂ ਤੇ ਨੀਹਾਂ ਹਰ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀਆਂ ਪੁੱਟਦਾ ਰਿਹਾ,

ਤੂੰ ਚਾਨਣ ਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ,

ਤੂੰ ਹਨੇਰੇ ਚ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਦੇ ਖਿਆਲ ਤੇ ਖਿਆਲ ਕਰਦਾ ਸੀ,

ਤੂੰ ਤਰਕ ਨੂੰ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਭੌਤਕੀ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ,

ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਗੋਹ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ, ਨੀਤੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾਂਤ ਰੱਖਿਆ,

ਤੂੰ ਬੋਲੀ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਚਿਆ, ਤੂੰ ਕਹਾਣੀ ਕਵਿਤਾ

ਕਥਨ ਨੂੰ ਸਿਖਰ ਤੇ ਲਈ ਜਾਣ ਲਈ ਮਹਾਵਾਕ ਰਚਿਆ,

ਇੰਝ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਾਇਨਾਤ ਤੇ ਹਰ ਜ਼ਰਰੇ ਤੇ ਤੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਸੀ,

ਸੱਭ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਵਿਧਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦਾ ਏਹਦੋਂ ਘੱਟ ਨਾ ਸਬਰ ਸੀ,

ਤੇ ਅੰਤ ਕਿੰਨੀਆਂ ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਛੱਡ ਗਿਆ,

ਗਿਆਨ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ ਦੌਲਤ ਪਾਸ ਜਹਾਨ ਛੱਡ ਗਿਆ!

ਸ਼ਾਇਦ

ਸ਼ਾਇਦ ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਿਖੇ ਲਫ਼ਜ਼ ਪੜ੍ਹ ਲੈਂਦੀ,

ਤੈਨੂੰ ਜਾਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ,

ਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਰਾਹ ਰੋਕਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦਾ।

ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਤੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ,

ਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ।

ਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਹੀ ਰਿਹਾ।

ਜਾਂ ਮੈਂ ਡਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਦੀ

ਬਜਾਏ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਸਕਦਾ ਸੀ,

ਉਹਨਾਂ ਕੁ ਬਚਾਉਣਾ ਹੀ ਠੀਕ ਸਮਝਿਆ!

ਹੁਣ ਕਦੇ ਕਦੇ ਲੱਗਦਾ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕੀਤਾ,

ਖੇਡ ਦੇਣਾ ਸੀ ਜੂਆ, ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ,

ਜਿੱਤ ਜਾਂਦੇ ਕਾਇਨਾਤ,

ਜਾਂ ਜਾਂਦਾ ਮੇਰਾ ਕਾਇਨਾਤ 'ਚ ਕਿਤੇ ਫੁੱਲ ਤਰਿਆ।

ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਸਹੀ ਸੀ—

ਜੋ ਕੀਤਾ,

ਜਾਂ ਜੋ ਨਹੀਂ ਕਰਿਆ!

ਚਿਣਗ ਲੱਗ ਗਈ ਹੈ

ਹੁਣ ਇਹਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬੂਜਾਈਏ,

ਚੰਗਾ ਨਹੀਓਂ ਇਹ ਕੰਮ

ਗੱਲ ਤੇਰੀ ਸਹੀ ਮਾਈ ਏ!

ਇਹ ਚੱਟਿਆ ਹੈ ਲਫਜ਼ਾਂ ਦਾ

ਸ਼ਹਿਦ ਜਦੋਂ ਦਾ, ਹੋਰ ਕੁੱਝ

ਚੰਗਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ,

ਚੱਲ ਜੇ ਇਹਨੂੰ ਛੱਡ ਵੀ

ਦਈਏ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਕਿਹੜੇ

ਪਾਸੇ ਦੱਸ ਅਸੀਂ ਜਾਈਏ!

ਇੱਕ ਇਸੇ ਤਾਂ ਸਾਥ ਰਿਹਾ

ਹੈ ਹਰ ਪਲ, ਹਰ ਵੇਲੇ,

ਹਰ ਜਿੱਤ, ਹਰ ਹਾਰ ਵੇਲੇ,

ਪਿਆਰ ਵੇਲੇ, ਇਨਕਾਰ ਵੇਲੇ,

ਦੁਤਕਾਰ ਵੇਲੇ, ਫਟਕਾਰ ਵੇਲੇ,

ਦੱਸ ਹੋਰ ਕੀਹਦੇ ਗਲ

ਹਾਰ ਬਾਹਾਂ ਦੇ ਪਾਈਏ!

ਇੱਕ ਇਹੀ ਤਾਂ ਪਉੜੀ ਹੈ ਜੌ

ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਅੰਬਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,

ਇੱਕ ਇਹੀ ਤਾਂ ਰਾਹ ਹੈ

ਜਿਸ ਚ ਮੇਰੀ ਹਸਤੀ ਤੇ

ਕਾਇਨਾਤ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,

ਦੱਸ ਏਹੜਾ ਹਾਣੀ

ਕਿੱਥੋਂ ਲੱਭ ਕੇ ਲੇਇਆਏ!

ਚਿਣਗ ਲੱਗ ਗਈ ਹੈ

ਹੁਣ ਇਹਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬੂਜਾਈਏ,

ਚੰਗਾ ਨਹੀਓਂ ਇਹ ਕੰਮ

ਗੱਲ ਤੇਰੀ ਸਹੀ ਮਾਈ ਏ!

उम्र भर की कमाई

वो इक लाश नहीं थी केवल,

उम्र भर की कमाई थी,

जिससे थी घर-आँगन की खुशियाँ,

वो तस्वीर है अब तन्हाई की,

जिसको देखे बिना पल जी नहीं था लगता,

उसकी नसीब न होगी अब परछाई भी.

वो दूर चला गया है इतना,

जहाँ जा नहीं सकती दुहाई भी,

वो दूर निकल गया है इतना,

जहाँ से नहीं देती आवाज़ कोई सुनाई भी,

आँखों में हैं बस यादों के दीपक,

हर रोशनी से है अब रुसवाई-सी,

दिल बंजर, ज़ुबान पत्थर हो गई है,

रूह हो गई है इक खाई-सी,

साँसें काँटे बन चुभने लगी हैं,

ज़िंदगी लगने लगी है अब हरजाई-सी,

तुमसे पहले मेरी चिता जलेगी,

सपनों में गूँज गई आवाज़ उस माई की!

इश्क़ बेहद पेचीदा है

इश्क़ बेहद पेचीदा है,

ख़ुशबू-ख़ुशबू ज़ाहिर,

काँटे सब पोशीदा हैं।

जश्न-जश्न देख

सब लरज़ जाते हैं,

पीछे तन्हाइयाँ रसीदाँ हैं।

ख़ाक हुई लैला,

मजनूँ हुआ कैस,

हर इक यही कहानी,

जितने इश्क़ क़सीदा हैं।

हम निकले हैं

जितनी बार इस राह पर,

हर बाज़ी हारी है,

नैना फिर भी

जाने क्यों ख़्वाबिदा हैं।

रूह लगाओगे तो दुनियाँ में नाम करोगे

कोड़ियों के लिए करोगे

तो दो कोड़ी का काम करोगे,

रूह लगाओगे तो

दुनियाँ में नाम करोगे,

कल देखा मैंने दौलत को

ठुकरा के चले हैं फ़कीर,

कहते हुए, करनी है बंदगी?

या वज़ीरों को सलाम करोगे?

सुबह को शबनम, रात को सितारे

क्या क्या धरती सजाती नज़ारे,

तुम कभ कश लोगे सुबह का,

तुम कब दुपहर का जाम भरोगे,

ये फलक ये दश्त सब मौज में है,

न किसी तालाश ना किसी दोड़ में है,

बस के हैं तो है नज़ारे के लिए,

पाओगे सुकून जो इनसे नाता जोड़ लोगे!

तुम मेरे देश के हो

तुम मेरे देश के हो,

तुमने कसमें सिर्फ उठाई नहीं है,

तुमने कसमें निभाई भी है,

कर्म में धर्म को देखते हो..

मुश्किल कोई क्या रोके उनको,

ज़िद्द हो करने की जिनको,

किसी के आगे घुटने नहीं टेकते हो..

डर से लोगों ने, सिर को

अब तक बुहत झुकाया है,

पर तुमने मान, सब अपने

कर्म से कमाया है,

छत्रपति तुम स्वदेश के हो!